Ο Αη Γιάννης ο Κρυφός και οι κρυφοί πόνοι της Φραγκογιαννούς

Οδοιπορικό στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, 15

 

Ολοκληρώνεται το μικρό οδοιπορικό στη Σκιάθο. Εχω ακόμα κάποιες φωτογραφίες από την Παναγιά τη Λιμνιά – που οι πρώτοι ενορίτες της ήταν από τη Λίμνη Ευβοίας και όπου φωτογράφισα με εκπληκτική εικόνα της γεννήσεως της Παναγίας. Από την εκκλησία της Αγία Τριάδας επίσης μια καταπληκτική Εικόνα πίσω από τζάμι (δεν γνωρίζω όμως αν έχει κάποια ιδιαιτερη ονομασία) Βρήκα και φωτογράφισα εκεί πολλές διαφορετικές αναπαραστάσεις της Αγίας Τριάδας, κάποιες θυμίζουν τον τρόπο του Αντρέι Ρουμπλιώφ με τη φιλοξενία του Αβραάμ, κάποιες συμβολίζουν τον Θεό ως γέροντα και το Άγιο Πνεύμα ως περιστέρι με αγγελικά φτερά) και άλλα διάφορα για να θυμάμαι αυτή την επίσκεψη. (Όπως τον χορό της Καμάρας, που χορευόταν στο Κάστρο παλιά, με ένα τραγούδι σαν του γεφυριού της Άρτας, το οποίο μετά την μετοικεσία από το Κάστρο στη Χώρα άρχισαν να τον χορεύουν στο προαύλιο της Αγίας Τριάδας και βρήκα ένα μικρό βιντεάκι της Δόμνας Σαμίου από τα 1976 με τη μουσική και τους στίχους)
Ο κύκλος κλείνει απόψε, όπως άρχισε, με μια επίσκεψη στον Πρόδρομο στον Ασέληνο. Είχε αρχίσει με μια αναφορά στο ποίημα με αυτόν τον τιτλο («Στον Πρόδρομο στον Ασέληνο») , που μέχρι πριν μερικές μέρες δεν γνώριζα. Το συνάντησα πριν μερικές μέρες, δυο στίχους του δηλαδή, του μότο σε ένα ποίημα του Κυριάκου Χαραλαμπίδη. {Το ποίημα του Κ.Χ. αναφέρεται στην εκτέλεση τριών Κυπρίων αγωνιστών κατά την εποχή του απελευθερωτικού αγώνα κατά της Βρετανικής Αποικιοκρατίας.)
Την «αγκαλιά του Ασέληνου» νοσταλγούσε ο Κώστας Σταματάκης, ο Νεκρός Ταξιδιώτης πριν πεθάνει και ξεκινήσει το διαπόντιο ταξίδι του. Εκεί ψηλά, πιο πάνω από τον κόλπο αυτό, είναι και το εκκλησάκι, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, Κρυμμένο στο δάσος με τα σπάνια δέντρα, όπως αναφέρεται στο ποίημα.…
(επιστρέφοντας στην Αθήνα, θα αναρτήσω το σύνολο του ημερολογίου των περιήγησεων στις flaneries, το ιστολόγιο του περιπλανώμενου παρατηρητή για να μη χαθούν στην μάταιη χρονικότητα του φέησμπουκ και για να μπορώ κι εγώ και οι φίλοι μου αν θέλουν να ανατρέχουμε)
Φαίνεται πως ο Αγιος Ιωάννης στον Ασέληνο, είναι το εκκλησάκι του Αη Γιάννη του Κρυφού, εκεί που κατέφυγε η Φόνισσα στην περιπλάνησή της. Κρυφό, κρυμμένο για να μη φαίνεται.
Κρυφό και γιατί εκεί κατέφευγαν όσοι είχαν κρυφό πόνο. Εκείνη κρατούσε μαζί της κεριά και σπίρτα και έκανε γονυκλισίες και ζήτησε από τον Άη Γιάννη ένα σημάδι. Να της δείξει. Ότι έχει δίκιο σε αυτόν τον δρόμο με τις θανατώσεις των μικρων κοριτσιών – για να τα σώσει από τη μοίρα τους.

Μια πηγή που αναβλύζει μέσα από ένα δέντρο, το δάσος με τα κοτσύφια, ο γλυκασμός του βουνού, εκτός από το ποίημα, περιγράφονται στο διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη Ο Αλιβάνιστος, όταν οι τρεις γυναίκες που επισκέπτονται για Πάσχα το μοναστήρι του Προδρόμου σταματούν να πιουν να ξεδιψάσουν. Η ίδια πηγή αναφέρεται στο ποίημα, η πηγή του γλυκασμού, το κέντρο των αναμνήσεων, η πηγή Δασκαλειό του διηγήματος.
Εκεί λοιπόν πήγαμε σήμερα, ακολουθώντας μια πιο συμβατική διαδρομή αυτοκίνητο σε βατό χωματοδρομο μέχρι τον Μικρό Ασέληνο από το μοναστήρι της Κουνίστρας και πεζοπορία με σε ένα όμορφο ανηφορικό μονοπατάκι με ασβεστωμένα σκαλιά .
Από 1895 αναστηλωμένο, χάρη στην φροντίδα του Αλέξανδρου Μωραϊτίδη, έχει μια καμπάνα από οβιδα του Β Παγκοσμίου Πολέμου, που μαγνητοσκόπηισα να ηχεί, ένα οστεοφυλάκιο, τα παλιά τείχη του μοναστηριού και λένε πως λειτουργούσε ως κρυφό σχολειο.

Σπίρτα δεν είχαμε μαζί μας, όπως η Φραγκογιανού. Βρήκαμε εκεί σπίρτα και κεριά και ανάψαμε… κρυφούς πόνους όλος ο κόσμος έχει.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

«Αγάπη στον κρεμνό» στο Μουσείο Παπαδιαμάντη και οι αναμνήσεις της Κλαρίσας Νταλλαγουέη

Οδοιπορικό στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, 14

Στο Μουσείο Παπαδιαμάντη δεν επιτρέπεται η φωτογράφηση. Σέβομαι τον μόχθο των ανθρώπων που το έστησαν και το συντηρούν, μας είπαν επί πλέον για την διάρρηξη – έκλεψε κάποιος, ενδεχομένως για λογαριασμό κάποιου συλλέκτη την σφραγίδα του, το αμμοδοχείο και το κομπολογάκι του Α. Π. – και έτσι δεν αναρτώ φωτογραφίες προσωπικών αντικειμένων που ίσως έχω τραβήξει κρυφά.
Ωστόσο, θα κάνω μια εξαίρεση και θα πω για μια φωτογραφία που είδα κρεμασμένη στον τοίχο, ένα ζευγάρι Σκιαθιτών με τη γυναίκα να φορά τοπική ενδυμασία, που με συγκίνησε πολύ. Τα ονόματά τους και οι ημερομηνίες γεννήσεως και θανάτου αναφέρονται: Ιωάννης Μυγδαλάκης (1855- 1923) και η συζυγός του Μαριγώ, μεγαλύτερη από αυτόν κατά πέντε χρόνια, που την έχασε νωρίτερα, το 1920.
Με συγκίνησε λοιπόν, η λεζάντα της φωτογραφίας, «Πραγματικοί ήρωες του Παπαδιαμαντικού διηγήματος» η «Αγάπη στον κρεμνό». Η Μαριγώ ήταν το Πετρί. 
Πραγματικοί απολύτως και για μένα και έμεινα να κοιτάω το Πετρί  που είχε παντρευτεί σε δεύτερο γάμο το Γιάννη της, που την αγαπούσε πολύ και έπεσε – έκανε βουτιά με το κεφάλι στον κρεμνό για να σώσει την αγάπη του. Αγάπη του την έλεγε και είναι πολύ συγκινητικό το πώς το αναφέρει ο Παπαδιαμάντης, που ως αφηγητής, πραγματικός ήρωας κι αυτός στο διήγημά του, περιγράφει μια επίσκεψη στο σπίτι του Γιάννη μια μέρα που δεν ήταν εκεί το Πετρί και εγκιβωτισμένη εκεί την ιστορία με την κούνια που της άρεσε να κάνει και που ο Γιάννης της την απέτρεπε, και τις έλεγε δεν είσαι πια κοπέλα, δεν είσαι ούτε μικροπαντρεμένη (πρβλ. προηγούμενη ανάρτηση για την Παναγιά την Κουνίστρα). Κοίταζα την φωτογραφία. Δεν είναι και λίγο να κοιτάς «πραγματικό» ήρωα ενός διηγήματος. Θαρρώ ένοιωσα λίγο σαν την Κλαρίσσα Νταλλογουέη, στο ομωνυμο μυθιστόρημα της Βιρτζίνια Γουλφ, εκεί που στο περίφημο πάρτι της, συναντά τη Σάλλυ Σέτον, την αγαπημένη της φίλη. Τριάντα χρόνια μετά, η Σάλλυ Σέτον έχει αλλάξει. Εχει κάνει πέντε παιδιά και είχε παχύνει τόσο που η ιδια η Κλαρίσσα δεν την αναγνώρισε.  
Οι φωτογραφίες από την ταινία, τις δείχνουν Κλαρίσσα και Σάλλυ σε νεαρή ηλικία – μια ανάμνηση – και στο πάρτυ, όπως είναι τώρα.
Κατά σύμπτωσιν, στις αναμνήσεις της Κλαρίσσα υπάρχει και μια σκηνή με κούνια.
Το ίδιο υπάρχει – μια κούνια δηλαδή – στις δικές μου αναμνήσεις για το Πετρί. 

Αναζητώντας τη Μαυρομαντηλού

Οδοιπορικό στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, 13

Σήμερα, είχα την τύχη να βρω, ξεφυλλίζοντας το δεύτερο τόμο των Σκιαθίτικων του Γεωργίου Ρήγα, του λογίου Σκιαθίτη ιερέα που ασχολήθηκε με τόση επιμέλεια και μόχθο με τη λαογραφία του νησιού του, ώστε να συλλέξει σε τέσσερις τόμους ένα πολύτιμο υλικό, αφηγήσεων, εθίμων, τραγουδιών, επωδών, κειμένων με σοφία οργανωμένο που μπορεί κανείς να βρει στον ιστότοπο της εταιρείας Παπαδιαμαντικών σπουδών, είχα την τύχη να βρω λοιπόν, ψάχνοντας για κάτι άλλο, σε μια σημείωση, εκεί που αναφέρεται στα μαρμαρώματα – και όπου φυσικά αναφέρει την παράδοση της μαρμαρωμένης αρραβωνιαστικιάς, της Φλανδρώς, μιας ξέρας που είναι κοντά στην παραλία του Κάστρου, στο Αγνάντεμα του Παπαδιαμάντη, την αναφορά στην Μ α υ ρ ο μ α ν τ η λ ο ύ και στο ότι πρόκειται για μια ξέρα που μόλις φαίνεται από τη θάλασσα, στην παραλία Τζανεριά.
Η παραλία αυτή βρίσκεται στην δυτική πλευρά της χερσονήσου της Καναπίτσας, και κατά λάθος προσπαθήσαμε να την προσεγγίσουμε από ανατολικά, υποτιμώντας τις αποστάσεις. Κανείς στην ανατολική πλευρά, που ρωτήσαμε, δεν ήξερε πώς λέγεται ο κόλπος ακριβώς δίπλα τους. Μια σκάλα που σκαρφαλώνει από την παραλία, οδηγεί στη χερσόνησο και καταλήγει τελικά απέναντι, μετά πολύ περπάτημα, στην Τζανεριά, όπου βεβαίως μπορείς να πας με αυτοκίνητο, με ένα χωματόδρομο.
Η Μαυρομαντηλού, η ξέρα της, ο μπαρμπα Γιαννιός και ο εναγκαλισμός τους στο ομώνυμο διήγημα εκεί που βρήκε καταφύγιο από το παρ’ ολίγον ναυάγιο, αλλά κυρίως το «στοίχειωμα», οι ιστορίες, η ομοιότητα με άνθρωπο, είναι που με μαγεύει και που θα περίμενα, όπως στο Κάστρο, κάποια επιγραφή για τον παθιασμένο περιηγητή, κάτι που να θυμίζει το ενδεχόμενο, να διασχίζει χώρους στο μεταίχμιο της γεωγραφίας, της λογοτεχνίας, της παράδοσης και του μύθου.
Δυστυχώς κανείς δεν γνώριζε, στο μοναδικό εστιατόριο του κολπίσκου το διήγημα ή κάτι για το βράχο. Ήταν σίγουρα η Τζανεριά όμως μας είπαν.
Έτσι, φωτογράφισα τη μοναδική ξέρα απέναντι, με το φάρο, μου φάνηκε ότι είδα δίπλα, μια ξέρα που μόλις φαίνεται – αυτό λέει ο Ρήγας και την ξύλινη προβλήτα με τα παιδιά να παίζουν, που μου θύμισε το πιτσιρίκι που δεν άκουγε τη μάννα του, στο διήγημα και της ξέφυγε αφορμή να επιχειρήσει να το σώσει ο μπαρμπα – Γιαννιός.
Η Μαυρομαντηλού υπάρχει πάντα στο διήγημα, η λιθίνη ψυχή, ασφριγής και ανέραστος κόρη, η οστρεοκόλλητος και κογχυλόφθαλμος νύμφη, η άστρωτος και χαλικόσπαρτος ευνή, η απείρανδρος χήρα, η απενθής μελανείμων, η μόνη που δέχτηκε τους εναγκαλισμούς και τις περιπτύξεις του μπαρμπα – Γιαννιού…
Εκτός από τις δυο ξέρες τη μεγάλη και τη μικρή που υποθέτω ότι είναι η Μαυρομαντηλού, αναρτώ στο τέλος και μερικές φωτογραφίες από τη διπλανή χερσόνησο της Καναπίτσας

 

Στην Παναγιά την Κουνίστρα (Η Παναγιά ως νέα κοπέλα και η αιώρα)

Οδοιπορικό στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, 12

Ενα καντήλι κρεμασμένο με σχοινί αιωρείται μπροστά στην εικόνα των Εισοδίων στην είσοδο του μοναστηριού της Παναγίας της Κουνιστρας. Μου θυμίζει ενα εικονοστάσι σε μια Κερκυραϊκή πλατεια που είχα δει τον Οκτώβριο πέρσι. Η Παναγία που αιωρείται όπως η εικόνα της που βρέθηκε σε ενα ψηλό πεύκο -εκεί μάλλον που είναι το εικονοστάσι – αρκετά ψηλότερα απο το μοναστήρι, έχω και απο κει φωτογραφίες.
Ο Παπαδιαμάντης στον Νεκρό Ταξιδιώτη γράφει για την ανεύρεση και πως ο καλόγερος που την είδε, μια Παναγία σε εφηβικη ηλικία, χωρίς το βρέφος, θεώρησε οτι κανει κούνια. Κουνιστρα. Ο χάρτης όμως τη γράφει Εικονιστρια όπως και τα ενημερωτικά βιβλιαράκι που είδα σε διάφορες εκκλησίες μέχρι τώρα.
Ο Παπαδιαμάντης επίσης είναι που γράφει στην «Αγια Αναστασια’ ειρωνικά για τους αρχαιολόγους που δεν βγάζουν άκρη για τα ερείπια και για τους σχολαστικούς που προσπαθουν να βρουν αρχαιοελληνική ρίζα σε κάθε λέξη.
Έτσι η Κουνιστρα έγινε Εικονιστρια κατα το εικών + αστρΙα απο το φως που εξέπεμπε όταν βρέθηκε.
Σαν να μην είναι πρέπον η νεαρή Παναγία σαν κοπέλα να κανει κούνια. Σας παραπεμπω στο διήγημα η Αγαπη στον κρημνο οπου ο σύζυγος μιας νεαρής Μαρίας την αποτρέπει από το να κανει κούνια. Δεν είσαι πια κοπέλα ουτε μικρό παντρεμένη της λέει.
Έτσι και η Παναγία πρέπει φαίνεται να συνετισθει.
Οι τελευταίες φωτογραφίες είναι απο την εκκλησία των Τριων Ιεραρχών όπου έχει για λόγους ασφαλείας μεταφερθεί η εικόνα. Σκεπασμένη χρυσό και τάματα.
Το μοναστήρι ψηλά πανέμορφο. Χωρίς καλόγερους όμως. Μονο μια κυρία έρχεται και το φροντίζει

 

 

Στο Κρύο Πηγάδι

Οδοιπορικό στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, 11 Προσπαθήσαμε σήμερα ακολουθώντας τις οδηγίες μιας δημοσιευμενης στο διαδίκτυο εργασίας μαθητών του Γυμνασίου Σκιάθου να πάμε στο Κρύο πηγάδι. Είναι μια τοποθεσία στη διαδρομή απο τη Χώρα προς το Κάστρο, η παλιά διαδρομή που ακολουθούσε ο κόσμος για να ανέβει. Αυτήν υποτίθεται είχαν ακολουθήσει οι πειρατές του Μπαρμπαρόσα στο διήγημα του Παπαδιαμάντη «Ο φτωχός Άγιος». Εκεί λοιπον ηταν το στοιχειωμένο Κρύο Πηγάδι οπου ένας » αράπης » καθόταν λέει και κάπνιζε αρειμανιως το τσιμπούκι του και θα τρόμαζαν (απο το ποσο μαύρος ηταν) ακόμα και αυτοι οι μελαμψοι Άραβες πειρατές. Για στοιχειωμένα πηγάδια ο Αλ. Παπαδιαμάντης γράφει και στη Φωνη του Δράκου. Νομιζω γραφει για αυτο, το Κρυο πηγαδι. Ακολουθησαμε πιστα τις οδηγίες της εργασίας: τον αποτομο τσιμεντένιο ανηφορο δίπλα στον Προφήτη Ηλία που μετα γίνεται στενό μονοπάτι μετα 30μ. το οποίο μετα απο 100μ. γίνεται χωματόδρομος που τον βαδιζεις για 200 μέτρα και μετά παίρνεις το μονοπάτι που ανηφοριζει αριστερά και μετα απο κάποια μέτρα κατηφορίζει για να συναντήσει το παλιό παραδοσιακό μονοπάτι του Κρύου πηγαδιού…όλα τα κάναμε , σωστό κυνήγι θησαυρού αλλά κάπου χάθηκε το σωστο μονοπάτι, όπως συνήθως γίνεται στα διηγήματα του κυρ Αλέξανδρου. Δεν νομιζω οτι το βρήκαμε όσο βαθειά και να προχωρήσαμε. Οι φωτογραφίες ωστόσο αδικουν την ομορφιά της βλάστησης. Ξαφνικά ένας τεράστιος ξαφνιασμένος φασιανός πέταξε μακριά μας γουγλουκιζοντας.. Φωτογραφισα μια αράχνη που κρεμόταν απο ενα πεύκο. Μπόρεσα για πρωτη φορά να παρατηρησω εναν ιστό απο κοντά και το τούνελ σαν σπηλιά που έχει κατασκευάσει η Κυρά του. Στο τέλος πήγαμε στο διπλανό μοναστήρι, την Ευαγγελίστρια και είδαμε πως φτιάχνεται το λικέρ περγαμόντο… Ίσως απο κάπου να μας έβλεπε εκείνη η σκιά που για τόσα χρόνια περιπλανάται σε αυτήν την μελαγχολική τοποθεσία…        

Τα μεγάλα μάτια της Παναγίας

Οδοιπορικό στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, 10

 

«Ήτο μια μεγάλη εικών γης Θεοτόκου, αρχαϊκή, με αδρους χαρακτήρας, με πρόσωπον το διπλάσιον του φυσικού, με μεγάλους, πολύ μεγάλους οφθαλμούς, και με τον Χριστόν, εν βρέφος με μαμμεγιστην κεφαλήν, φορούν χιτώνα επίχρυσον, φωτεινόν, » τον αναβαλλομενον το φως ως ιματιον » »

Το απόσπασμα είναι από τα «Κρούσματα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, εκεί που ο μικρός Φάλκος με τη μητέρα του διανυκτερεύουν στο παλιό τους σπιτάκι, στο Κάστρο, την εγκαταλειμμένη πόλη, την πόλη των φαντασμάτων και διάφορα περίεργα φανταστικά και πραγματικα με τα στοιχειά και τα φαντάσματα της περιοχής συμβαίνουν.
Στην Παναγιά τη Μεγαλοματτα αναφέρεται άλλες δυο φορές το διήγημα αυτό, εκεί που ο μικρός Φαλκος κοιτά απο το παράθυρο στο εσωτερικό της εκκλησίας και είδε «τα μεγαλα όμματα της Παναγίας, τα οποία εφαίνετο να τον προβλέπουν μετ’ αΥλου θωπειας και επιεικειας βασιλοπρεπως δια μεσου των υάλων του παραθύρου»
Η τριτη φορά είναι στην αρχή, που περιγράφει πού ακριβως ήταν το σπιτάκι τους, κοντά στην εκκλησία η οποία γιόρταζε κάθε Σάββατο του Ακαθίστου.

Οι εικόνες απο τις εγκαταλελειμμένες εκκλησουλες έχουν μεταφερθεί σε εκκλησίες της Χώρας. Στον πρώην Μητροπολιτικο ναο των Τριών Ιεραρχών εντόπισα, έχοντας διαβάσει το σκαναρισμενο βιβλίο του Φραγκουλα απο τον ιστότοπο της Ετ. Παπαδιαμαντικων Σπουδων , τρεις: την Παναγία τη Μεγαλοματα, την εικόνα της Κοιμήσεως απο την Παναγία την Πρεκλα, και την Παναγία την Κουνιστρα (Ρεμβασμος του Δεκαπενταύγουστου και Νεκρός Ταξιδιώτης αντιστοίχως)
Θα ανεβασω και τις αλλες ελπίζω γιατί έπαθε μια βλάβη το μόντεμ του υπολογιστή και είναι δύσκολο το γράψιμο με το κινητό)

 

 

 

 

 

 

 

 

Ολόγυρα στη λίμνη (δεν ήτο)

Οδοιπορικό στη Σκιάθο του Παπαδιαμάντη, 9

 

Στη λίμνη του Αη – Γιώργη. Ολόγυρα στη λίμνη σήμερα. Τι να πω. Δεν ήτο Φεβρουάριος, δεν ήτο πλέον ίτσια, δεν ήτο ο σικυών, δεν ήτο – ήδη από τότε τίποτε δεν ήτο.

Εχωρίζετο η λίμνη από τη θάλασσα από μια λεπτή λωρίδα γης, από αυτό την αναγνωρίζεις στο χάρτη, εκεί ήταν και τα παλιά ναυπηγεία. Τώρα σκάφη κάθε λογής, ένα παλιό του λιμενικού, ψαρόβαρκες, κότερα – δη ώκ λεβάιθανς σκέφτομαι και τους σκωληκοβρώτους σκελετούς εκεί στην άκρη του ναυπηγείου.. αυτό δεν άλλαξε…
Κατά τα άλλα δεν ήτον. Αλλά είπαμε ούτως ή άλλως και τότε δεν ήτον. Ο Χριστοδουλής που πιάνει χταπόδια και αγκαλιές αγκαλιές τα ίτσια είναι μια ανάμνηση, η Πολύμνια με την κόκκινη ομπρέλα το ίδιο, το ίδιο και τα πέδιλα με τις κάλτσες ενώ τα άλλα παιδιά βουτούσαν ξυπόλητα να βγάζουν καβούρια. Αυτό το μνημείο «παιδαγωγικής δουλοσύνης». Αυτά θα τα βλέπουμε πάντα. Στο διήγημα.
Και την καθέλκυση του πλοίου, και τον καπετάνιο και την καπετάνισσα να τους ρίχνουν ρύζι, και τον Λούκα τον Θανασούλα με την καραμπίνα του.
και την καλύβα.
Ο Άη – Γιώργης και ο θησαυρός με τα φλουριά είναι ένα παραμύθι.
Από τις φορές που δεν είμαι σίγουρη αν κάνω καλά και ανεβάζω φωτογραφίες.
Τι απέγινε ο Χριστοδουλής; Έγινε ναυτικός περίφημος. Ίσως πήγε στην Αμερική. Δεν άκουσε κανείς μετά να μιλάνε για αυτόν