«Ντοκουμέντα»: η μετά θάνατον ανακάλυψη των φωτογραφιών του Ευγένιου Ατζέ, ο Γουώλτερ Μπένγιαμιν και ο Βενσάν

Διαβάζω το περίφημο δοκίμιο του Γουώλτερ Μπένγιαμιν, για το έργο τέχνης την εποχή της τεχνικής αναπαραγωγιμότητάς του.
Το πώς δηλαδή τη σημερινή εποχή της φωτογραφίας, του κινηματογράφου, της μαγνητοσκόπησης, της μαγνητοφώνησης (χρησιμοποιώ) παραδείγματα μεταγενέστερα από τότε που γράφτηκε το βιβλίο, το έργο τέχνης γίνεται προσιτό στο κοινό, πολλαπλασιάζεται, αλλάζει η λειτουργία και ο τρόπος της παραγωγής του.
Αλλάζει η λειτουργία της ίδιας της τέχνης.
Δεν θέλω να απλουστεύω αλλά η εποχή του διαδικτύου και μαζική αναπαραγωγή και κοινοποίηση ηλεκτρονικών αντιγράφων έργων τέχνης είναι ένα τρανταχτό παράδειγμα του πόσο ενδιαφέρον φαινόταν να είναι το θέμα ήδη από το 1936 που γράφτηκε αυτό το δοκίμιο. Αυτό που μου κάνει μεγάλη εντύπωση, εκτός από τις ιδέες – δυσνόητες κάποτε και ίσως ακραίες αλλά πολύ ενδιαφέρουσες του Μπένγιαμιν (για παράδειγμα δηλώνει από την αρχή ότι θα αναπτύξει τις απόψεις του χωρίς να χρησιμοποιήσει καθόλου τις έννοιες της δημιουργικότητας, της ιδιοφυίας, της αιώνιας αξίας και του μυστηρίου εφ’ όσον αυτές είναι πρόσφορες στην ανάπτυξη φασιστικών ιδεών) – είναι το πόσο λίγα γνωρίζω για τον ΕυρωπαΪκό πολιτισμό.
Σε τι πλάτες γιγάντων πάτησε ο Μπένγιαμιν για να σκεφτεί αυτά που σκέφτηκε.
Η ανάγνωση δηλαδή του δοκιμίου αυτού μπορεί να γίνει ένα παράλληλο ανθολόγιο – ένα λεύκωμα – απόψεων και κριτικής σκέψεις σπουδαίων πνευμάτων που προβληματίζονταν μπροστά στην ανάπτυξη της τεχνολογίας και την επίδρασή που είχε στην τέχνη. Και στο πώς δημιουργείται και στο πώς διαδίδεται.
Για παράδειγμα ο πρώτος που αναφέρεται εμμέσως είναι ο Πωλ Βαλερύ που πρώτος διατύπωσε μια ιδέα – επιστημονικής φαντασίας ήδη από το 1931 – για την τέχνη, τότε την εποχή του εξηλεκτρισμού και των σωλήνων υγραερίου, υποθέτοντας η τέχνη ότι θα φτάνει στα σπίτια σαν το ηλεκτρικό ρεύμα, θα μπορούμε να ακουμε σπίτι μας ένα κονσέρτο σαν να είμαστε δίπλα στην ορχήστρα ή να βλέπουμε στον τοίχο του σπιτιού μας πίνακες ζωγραφικής χωρίς να χρειάζεται να πάμε στο Μουσείο. Εξ ίσου σημαντικός είναι ο Πιραντέλο, που με το έργο του Si Gira, κινηματογραφούμε δηλαδή, υπογραμμίζει εύστοχα τις διαφορές ανάμεσα στον κινηματογράφο και το θέατρο, την κατάργηση της άμεσης σχέσης του ηθοποιού με το κοινό, τον κατακερματισμό της ερμηνείας, την κατάργηση του χρόνου της αφήγησης, την σημασία των αλλαγών της θέσης της κάμερας, τη δημιουργία του σταρ σύστεμ.
Ιδιαίτερη εντύπωση μου έκανε η αναφορά σε ένα Γάλλο φωτογράφο τον Ευγένιο Ατζέ (Atget) ο οποίος γύρω στα 1900 φωτογράφησε τους έρημους δρόμους του Παρισιού. Ο Μπένγιαμιν σχολιάζει την κρυφή πολιτική σημασία που υπάρχει στο να φωτογραφίζεις έρημους δρόμους σαν να πρόκειται δηλαδή για σκηνή εγκλήματος. Εψαξα στο διαδίκτυο για τον Ατζέ και εντυπωσιάστηκα από το βλέμμα των φωτογραφιών του. Ο τύπος του flaneur που περιδιαβαίνει άσκοπα την πόλη, και με την τέχνη του σχολιάζει φωτογραφικά με μια εκπληκτική συλλογή φωτογραφιών – ένα οπτικό προοίμιο του έργου του Μπένγιαμιν Passagen για τις στοές του Παρισιού.
Ιστορικό πολεοδόμο τον χαρακτηρίζει η Αμερικανιδα Φωτογράφος Άμποτ, που διέσωσε το έργο του.
Στην αρχή της σταδιοδρομίας του έβγαζε φωτογραφίες για να διευκολύνει τους ζωγράφους αν αδυνατούσαν να ζωγραφίσουν εξωτερικές σκηνές λόγω κακοκαιρίας, ή γιατί θεωρούσε ότι θα εύρισκαν ενδιαφέρουσες τις φωτογραφίες του. Τις πουλούσε τις φωτογραφίες αυτές που ονόμαζε «Ντοκουμέντα για ζωγράφους». Για το έργο του ενδιαφέρθηκαν ο Man Ray, o Matisse, ο Picasso κ.α. Κάπου διάβασα ότι πουλούσε φωτογραφίες στον Braques.
Το έργο του φυσικά με τους δρόμους του Παρισιού μπορεί να θεωρηθεί ότι ήταν ένα “ντοκουμέντο” για το Παρίσι.
Δεν σοβαρολογώ, αλλά η φωτογραφία (τρίτη πριν το τέλος) της κλαδεμένης σημύδας του Ατζέ θυμίζει πολύ τις κλαδεμένες ιτιές του Βενσάν (δυο τελευταίες εικόνες) – και ο τελευταίος βρισκόταν την ίδια εποχή με τον Ευγένιο στο Παρίσι!!!

Πόλυ Χατζημανωλάκη
Οκτώβριος 2013

(από μια ανάρτησή μου στο φέησμπουκ)

στο Παρίσι…at1at2at3at4
at5at6at7at8at9at10

at11at12at13

ΥΓ
Μια μετάφραση του αποσπάσματος της επιστολής του Vincent Van Gogh στον αδελφό του:
«Ορμησα σε αυτόν τον γέρο γίγαντα, την κλαδεμένη ιτιά και πιστεύω ότι έγινε η καλύτερη από τις ακουαρέλες. Ένα σκοτεινό τοπίο – αυτό το νεκρό δέντρο δίπλα στο έλος σκεπασμένο με υδρόβια φυτά, μακριά να φαίνεται η αποθήκη του Rijnpoor που διασταυρώνονται οι σιδηροδρομικές γραμμές, κτήρια μαυρισμένα από την καπνιά, αλλά επίσης πράσινα λιβάδια, ένας καρβουνιασμένος δρόμος αλλά και ένας ουρανός με σύννεφα να ανταγωνίζονται στο τρέξιμο, γκρίζο με κάπου κάπου αναλαμπές μια άσπρη άκρη, και ένα βάθος γαλάζιου όπου τα σύννεφα χωρίζονται προς στιγμήν

Εν συντομία, ήθελα να το κάνω όπως φαντάζομαι τον υπάλληλο του σταθμού, με την φόρμα του και την κόκκινη σημαία του, να αισθάνεται όταν σκέφτεται: πόσο μελαγχολικά είναι σήμερα

Vincent Van Gogh Γράμματα στον Theo»

Advertisements

One thought on “«Ντοκουμέντα»: η μετά θάνατον ανακάλυψη των φωτογραφιών του Ευγένιου Ατζέ, ο Γουώλτερ Μπένγιαμιν και ο Βενσάν

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s