Ο Μπάρτλεμπυ «θα προτιμούσε όχι» – στο Μεταξουργείο

Προ ημερών  έγραψα ένα μικρό σύντομο  στάτους  στο φέησμπουκ με θέμα τον  Καβάφη, τα τρόλεϊ,  τις σκοπιμότητες, τα διπλά νοήματα και την φθορά της ποίησης από την υπερχρήση που τελείωνε  με την έκφραση: «Καημένη ποίηση – καημένε Καβάφη»

Το έγραψα αυθορμήτως,  ενώ στο πίσω μέρος του μυαλού μου υπήρχε  ότι  κάπου το έχω δει  και το ανακαλώ για  να το γράψω. Καημένε Έρωντα; Για τον δυστυχή Μπαρμπαγιανιό ίσως; Ερωτας στα χιόνια του  Παπαδιαμάντη αλλά όχι. Κάπου αλλού…  αλλά πού;  – Καημένε τι/καημένο κάτι ;  κάποιος είχε χρησιμοποιήσει την έκφραση αυτή και την έκλεβα αλλά ποιος; Δεν θυμόμουν.

Προχτές το βράδυ όμως, παρακολούθησα στο θέατρο από Μηχανής στο Μεταξουργείο, την πρόβα της Σοφίας Φιλιππίδου που ανεβάζει τον Μπάρτλεμπυ τον Γραφιά του Χέρμαν Μέλβιλ. Ακούγοντας την τελική φράση: «Καημένε Μπάρτλεμπυ! Καημένη Ανθρωπότητα» αναπήδησα! Αυτό! Αυτό ήταν.

Από εκεί!

herman_melvillesof0

Τη νουβέλα του Μέλβιλ την αγαπώ πολύ. Θα ήταν γύρω στα 2005 – 2006 θαρρώ που η φίλη μου η Χ. σκόπευε να τη διδάξει στους (τυχερούς)  μαθητές της του Διεθνούς Απολυτηρίου, στο μάθημα της Συγκριτικής Λογοτεχνίας, και μου το ανέφερε με την προτροπή να το διαβάσω. Εγώ είχα φύγει από εκείνο το σχολείο.  Να πω  όμως τη γνώμη μου. Όπως πάντα.  Μεγάλη μου τιμή, εκείνη την εποχή, που  και μάζευα ψιχουλάκια από το τραπέζι των φιλολογικών συζητήσεων μεταξύ των συναδέλφων.

Και πόσες πνευματικές οφειλές  δεν έχω σε φίλους που με αγάπη με συνέστησαν σε  ένα κείμενο.

Έτσι λοιπόν, ο συγγραφέας του Μόμπυ Ντικ, βιβλίο ζωής  που επιχείρησα πολλές φορές να διαβάσω, με θαυμασμό και πάθος, αλλά δεν κατάφερνα  κάθε φορά να ολοκληρώσω και έχουμε ανοιχτούς λογαριασμούς, είχε γράψει μια νουβέλα για τη Γουώλ Στρητ. Επρόκειτο για την περίπτωση του Μπάρτελμπυ, ενός υπάλληλου παράξενου, ενός  γραφέα σε  δικηγορικό  γραφείο στην Νέα Υόρκη του 19ου αιώνα,  και την ιστορία του: από την στιγμή της πρόσληψης, την ένταξή του στην ομάδα των συναδέλφων του, των περίεργων χαρακτήρων των άλλων γραφέων που στο βιβλίο του Μέλβιλ εμφανίζονται με παρατσούκλια (Διάνος, Τσιμπίδας και Πιπέρης) την αινιγματική φιγούρα του  δικηγόρου, του εργοδότη του. Ο εργοδότης έκπληκτος βλέπει την θέλησή του να κάμπτεται,  τον εαυτό του να υποχωρεί  ανεπαισθήτως, στις  ιδιομορφίες, στις παραξενιές του νέου υπαλλήλου, που αρνείται ήρεμα στην αρχή να αντιπαραβάλει τα έγγραφα που έχει αντιγράψει, αρνείται μετά ακόμα και να γράψει, και αργότερα ενώ έχει απολυθεί, αρνείται να φύγει από το γραφείο.

Αισθήματα οίκτου, θυμού, προσπάθεια κατανόησης, ακόμα και υποσυνείδητη  ταύτιση με τον ανατροπέα της τάξης, που δεν μπορεί να επαναφέρει στην τάξη, την ταραχή που προκαλεί στο γραφείο του…

Αισθήματα ανερμήνευτα, ανεξιχνίαστα. Κάθε άνθρωπος είναι ένα κλειστό κουτί. Πώς  να καταλάβεις πόσο υποφέρει, τι δυστυχία έχει μέσα του.
Έτσι λοιπόν θυμάμαι, τότε, είχα ενθουσιαστεί με την ιστορία του Μπάρτελμπυ… Αιφνιδιασμός, αμηχανία, μυστήριο.
Δεν κατάλαβα γιατί ο Μπάρτλελμπυ έλεγε όχι.
Αντίσταση στο σύστημα; Πιθανόν;  Αδυναμία; Παραίτηση;  Κάποιοι είπαν αδυναμία του συγγραφέα να γράψει.

Καταλάβαινα βεβαίως το δικηγόρο, το αφεντικό του,  που τον ανεχόταν. Νομίζω έτσι είμαι και γω. Μπορείς να με τουμπάρεις εύκολα.
Προσπαθούσα να βρω συμβολισμούς στα παρατσούκλια των βοηθών. Στις συνήθειές τους. Σπαζοκεφάλιασα για να καταλάβω τη σημασία των πιπερόγλυκων και του Πιπέρη. Του περίεργου ωραρίου του Διάνου.
Έψαχνα στο διαδίκτυο να μάθω για την υπηρεσία των Νεκρών Γραμμάτων (τα ανεπίδοτα γράμματα) εκεί που δούλευε ο Μπάρτλεμπυ πριν προσληφθεί στη Γουώλ Στρητ. Τι ιστορία και αυτή…
Θεωρώ πια  τον Μπάρτλεμπυ κομμάτι της προσωπικής μου λογοτεχνικής μυθολογίας. Και δεν είμαι η μόνη.  Υπάρχουν και στην Ελλάδα λογοτεχνικά ιστολόγια με αυτό το όνομα – για τη Αμερική είναι εκ των ουκ άνευ- υπάρχουν προφίλ με αυτό το όνομα ο φίλος μου ο Θ. για παράδειγμα τον αγαπά τον Μπάρτλεμπυ και τρόμαξα να τον γνωρίσω κάποτε γιατί μια μέρα εμφανίστηκε με  αυτό το όνομα για προφίλ . Ο Μέλβιλ έχει  δηλαδή και σ’ αυτή τη χώρα τους φίλους του.

c13 4293308c2 t1_CityOfGlass

Θυμάμαι επίσης, στην Γυάλινη Πόλη του – επίσης αγαπημένου μου – Πωλ Ώστερ  τις περιπλανήσεις του ήρωά του στο λαβύρινθο της Νέας Υόρκης. Εκεί ο ήρωάς του, ο ντετέκτιβ Κουίν, σκέφτεται πως αν σηκώσει τα μάτια ψηλά, θα δει εκείνον τον γραφέα, τον Μπάρτλεμπυ,   στο παράθυρο, να κοιτάει έξω σιωπηλός.

Ο γραφέας και η αμηχανία του κλείνουν το μάτι σε κάθε γραφιά. Έχει ένα μυστικό που τον αφορά και αυτόν. Αυτό το θα προτιμούσα όχι. Τι γοητεία. Τι μυστήριο; Τι να σημαίνει; Και πού πάνε τα κείμενα που γράφουμε  όταν δεν τα διαβάζει κανείς; Πού πάνε τα νεκρά γράμματα;
Έτσι λοιπόν, γυρίζω την ιστορία από την αρχή, ένοιωσα μεγάλη ταραχή, συγκίνηση, ενθουσιασμό όταν η Σοφία Φιλιππίδου που έχω γνωρίσει μέσα από τις σελίδες του φέησμπουκ και που σιγά σιγά προσεγγίζω σαν άνθρωπο και σαν καλλιτέχνη αλληλεπιδρώντας και εδώ αλλά και στην εκτός των τοίχων ζωή, μου εξομολογήθηκε πέρσι ότι έχει διασκευάσει θεατρικά τον Μπάρτλεμπυ. Ανυπομονούσα να το δω (και εκείνη να μου το δείξει από ότι φαίνεται γιατί μου το έστειλε αμέσως)  το διάβασα, το διάβασα αμέσως και της απάντησα ενθουσιασμένη!

Έχω μια μικρή επαφή με την θεατροποίηση λογοτεχνικών κειμένων και δεν έχω δει λίγα επί σκηνής συμμετέχοντας στο Καμπαρέ Βολταίρ. Η διαφορά είναι ότι στα λογοτεχνικά αναλόγια, μεγάλα σε έκταση βιβλία, των τριακοσίων και τετρακοσίων σελίδων συμπυκνώνονται για να γίνουν δρώμενο διάρκεια περίπου μιας ώρας. Αυτό που είχε κάνει η Σοφία Φιλιππίδου είναι είναι να απεικονίσει στο  χώρο του δράματος, ολόκληρη τη νουβέλα, να την ξαναπλάσει χωρίς συμπίεση, να δημιουργήσει διαλόγους, χαρακτήρες που χρειάζονταν, να ξεκινήσει η ίδια το χρόνο της και να τον αφήσει να κυλά για τις ανάγκες μιας παράστασης, τόσο φυσικά, τόσο πραγματικά, σε αρμονία με το χρόνο του διηγήματος, έτσι που να εν – ψυχώνεται, να ανασταίνεται και να ανασαίνει  το διήγημα επί σκηνής.

sof-1sof-3

Ήταν μια απόλαυση η ανάγνωση, ήταν μια απόλαυση και η πρόβα, πιστεύω πως θα είναι μια απόλαυση η παράσταση.
Δεν θεωρώ τον εαυτό μου ειδικό, πάντα με το αίσθημα το προσωπικό και την αισθητική μου γράφω όταν μιλώ για έργο άλλου, και εδώ ομολογώ ότι αυτό που είδα με κέρδισε ολοκληρωτικά.
Ένα κείμενο που αναπνέει, οι χαρακτήρες τρισδιάστατοι ζωντανοί, διακριτικοί και γκροτέσκο αν χρειαστεί για να τους οικειωθεί ο θεατής, χωρίς κόπο – τόσα πρόσωπα – πριν την έλευση του Μπάρτλεμπυ για να προσληφθεί μετά η επίδρασή του, οι ανατροπές. Το πικρό χιούμορ, η παρωδία, απολύτως στο πνεύμα του Μπάρτλεμπυ, το άγχος του δικηγόρου, το πάθος του να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα και το απερίγραπτο «θα προτιμούσα όχι» του Μπάρτλεμπυ, I would prefer not to η περίφημη φράση της παθητικής αντίστασης με τις τραγικές συνέπειες, που δοκίμαζα και έλεγα μέσα μου πολλές φορές και περίμενα να δω πώς θα την πει η Σοφία Φιλιππίδου και την είπε… έτσι! Έτσι όπως θα την έλεγε ο Μπάρτλεμπυ.
Είναι ακόμα πρόβα και εννοείται όλα δεν είναι του κουτιού. Υπάρχουν σημειώσεις κάποτε κάποτε, υπάρχει υποβολέας – ο θεματοφύλακας  των σημειώσεων, τα πράγματα ακόμα είναι εύπλαστα, αλλάζουν, δοκιμάζονται. Αυτό άλλωστε σημαίνει δημιουργία.

Με εντυπωσίασε το πάθος και η αφοσίωση των ηθοποιών. Η έγνοια τους για το αποτέλεσμα. Η συμμετοχή των πάντων με παρεμβάσεις στο παλίμψηστο κείμενο με τις παρατηρήσεις και τις σκηνικές οδηγίες.
Ιερό κείμενο, απαραβίαστο και  αλλά και όχι. Ιερότερη είναι η παράσταση.
Ο λεπτός και διακριτικός τρόπος της Σοφίας Φιλιππίδου να ακούει αλλά και να επιβάλει την «ματιά» της όπου έκρινε ότι απαιτείται, ισχυριζόμενη ότι αυτό ήταν που είχαν συμφωνήσει! Η επέμβασή της στις κινήσεις. Να διορθώνει να «ανοίγει» τους κύκλους, να μελετά το χώρο διαρκώς, να μετρά το χρόνο, να δίνει ανάσα, να δίνει πνοή στα πάντα.

sof1sof2sof3sof4
Και η μοναδική περσόνα της ως Μπάρτλεμπυ! Θα αφήσει εποχή. Ενας Μπάρτλεμπυ μεγαλειώδης. Μικρόσωμος, λεπτός,  ανδρόγυνος, οικουμενικός επομένως. Τραγικός, με το  κόκκινο μαλλί της που μου εμένα μου  αρέσει έτσι μακρύ και μακάρι να το αφήσει έτσι για την παράσταση. Αγγελικός Μπάρτλεμπυ. Δαιμονικός Μπάρτλεμπυ. Μια φιγούρα που αποτυπώνεται, το σχήμα της το έχει κάνει τόσο πολύ να ταιριάζει, που δεν μπορείς να φανταστείς Μπάρτλεμπυ αλλιώς.
Αυτά είχα να πω. Δεν πρόκειται για κριτική, μια και δεν είμαι κριτικός θεάτρου. Γραφιάς είμαι κι εγώ – θα προτιμούσα τουλάχιστον –  και ότι έγραψα είναι εκ βάθους καρδίας αισθήματα και με το προνόμιο να τα έχω δει από τα μέσα, προνόμιο της φιλίας.

Για το βιβλίο συγχαρητηρίων (ή παραπόνων) της παράστασης που την περιμένω πια ανυπομόνως.

Σημ. Η παράσταση «Μπάρτλεμπυ ο γραφιάς» ανεβαίνει στις 18 Νοεμβρίου στο «Από Μηχανής Θέατρο», Ακαδήμου 13.

Πόλυ Χατζημανωλάκη
Οκτώβριος 2013

Advertisements

One thought on “Ο Μπάρτλεμπυ «θα προτιμούσε όχι» – στο Μεταξουργείο

  1. Παράθεμα: Η Σοφία Φιλιππίδου, ένας γραφιάς en personne: σκέψεις μετά την παράσταση του Μπάρτλεμπυ | flaneries

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s